آب در باغ های ایرانی – قسمت اول Reviewed by Momizat on . Rating:

آب در باغ های ایرانی – قسمت اول

نویسنده: امين سعيديان

آب یکی از اصلی ‌ترین عناصر شکل گیری باغ و شاید بی‌اغراق، مهمترین و حیاتی ‌ترین عنصر آن است.
آب با حضور خود در باغ طراوت‌، نشاط‌، حرکت و زیبایی را می آفریند.
نحوه ظهور و حضور آب در باغ بر اساس مفاهیم خاصی صورت می‌پذیرد و توزیع آن نیز پیرو نظم و قاعده‌ای است که از یک سو به ویژگی‌ های فیزیکی و فنی آب و آبیاری توجه کرده و از سوی دیگر مفهوم ‌واری، زیبایی‌شناسی، منظر‌سازی و معماری را مورد توجه قرار داده است. در باغ ایرانی‌، معماری باغ، معماری آب است و درهم آمیختگی آب و بنا پدید‌آورنده حماسه‌ ای بی‌ نظیر از شعر و شکوه و موسیقی در خلوت درختان است.

باغ‌سازی ایرانی از زمان حضور آب به استقبال بی‌نظیر از آن می‌پردازد، آنجا که حتی بنای باشکوهی به عنوان مظهرخانه‌، ورود آن را به باغ ندا کرده و مقدمش را چنان درخور پاس می دارد که بایسته است و از آنجاست که آب با شیوه‌ ای سنجیده و هوشمندانه‌، در مسیرها جاری می‌گردد‌، در حوض‌ ها و آب نماها حضور می‌یابد و در آب شره ‌ها و فواره ‌ها فریاد برمی‌آورد و با حرکت و صدا و نما و طراوت خود جلوه‌ گری می‌کند. شکل و شیوه حضور و حرکت آب در باغ دارای نظامی خاص و هماهنگ با هندسه و ساختار معماری آن بوده و در گونه ‌های متفاوت باغ ایرانی اشکال مختلف به خود می‌گیرد.
در باغ ایرانی، تمامی عناصر شکل دهنده به باغ به وسیله دیوار کادره شده و در واقع دیوار به عنوان یک چارچوب اکید، تمامی این عناصر را در برگرفته است.
بنابراین در باغ ایرانی مرز قطعی میان درون و بیرون باغ، بر مبنای شکل هندسی مربع یا مستطیل تعریف می شود، اما این تناسب هندسی علاوه بر تعیین حدود بیرونی باغ، پایه و مبنای تقسیم فضاهای درونی نیز می باشد.

01
02
فضای کلی درون باغ به تبعیت از ساختار هندسی اش، توسط خطوط عمود برهم به فضاهای جزیی تری تقسیم می شود. به این ترتیب که عمدتاً دو محور عمود برهم کل فضای باغ را به چهار قسمت تقسیم می کند. به این ترتیب کوشک درون باغ را نیز متناسب با فضای تقسیم شده در نقاط مختلف باغ می ساختند.
بر این اساس، مسیر جریان آب نیز در درون باغ – چه آشکار و چه نهان – از هندسه منظم آن تبعیت می کند.
03
این مسأله علاوه بر هدایت جریان آب و جلوگیری از هدر رفتن آن، موجب پیدایش نظم دقیق در نحوه کاشت درختان نیز می شود.
بنابراین مرز بیرونی باغ، مسیرهای جریان آب، مکان آبنماها، کرت بندی ها، نظام کاشت درختان و گیاهان، محل قرارگیری کوشک و ساختمان های باغ، بر اساس ساختار هندسی دقیق مشخص می شده است.
آغاز جریان آب از داخل بنای کوشک به طرف باغ و امتداد یافتن آن در فضا چنان به نظر می رسد که فرد حس می کند مسیر اصلی آب از میان کوشک گذشته است. ایجاد صدای آب در فضای باغ به وسیله فواره ها، آبشارهای کوچک و سینه کبکی ها صورت می گرفته است.
04 05

 نظام جریان آب در باغ
جریان آب در باغ را می توان به دو نحوه فورانی و حرکت روان تقسیم کرد، به طوری که در باغ های ایرانی نمونه های بسیاری برای این دو گونه یافته می شود؛ علت بهره گیری از این دو شیوه (یعنی هدایت آب به صورت حرکت افقی و فوران عمودی) علاوه بر جنبه تنوع پسندی و زیباشناختی آن، بستگی به شرایط محیطی و نوع عناصر اصلی موثر در آفرینش باغ نیز داشته است، عواملی چون نوع منبع آب، شیب زمین، عملکرد فضاهای پیرامون و … .
در جریان فورانی، آب به سان چشمه ای در داخل حوض ها می جوشد و یا با استفاده از فواره ها به سوی بالا می جهد و در حرکت روان، آب در جوی ها روانه شده و از نهری به نهری دیگر می ریزد و یا در حوض هایی جاری شده و در مسیر خود، آبشارهایی را پدید می آورد. آنچه از تحلیل نظام جریان آب در باغ به دست می آید، این است که در نظام آن، آب در دو حالت، میل بر صعود و میل بر نزول دارد و تنوع حرکتی آن، بر مبنای این دو حالت قرار گرفته است. به طوری که در حالت فورانی (میل بر صعود) از فشار حجم خود استعانت گرفته و در حالت حرکت روان (میل بر نزول) از نیروی جاذبه زمین، بهره می برد.

از این رو، نظام جریان آب در باغ را می توان در دو بخش تحت عناوین تقسیم کرد:

  1. نظام جریان آب تحت فشار
  2. نظام جریان آب تحت تاثیر جاذبه

نظام جریان آب تحت فشار
علت فوران
جریان فورانی آب عمدتاًً بر اساس فشار حجم خود آن است، به طوری که وقتی مایع در منبعی جمع شود لایه های بالایی، فشاری را بر لایه های پایینی وارد می کنند، در صورتی که لایه های پایینی با مجراهای خاصی به بخش دیگری انتقال یابند بر اساس فشار وارده
حالت فورانی یافته و میل بر صعود می یابند.
06
پس وجود مخزنی در بالاترین نقطه باغ برای به وجود آمدن فواره های جوشان ضروری است.

 مخزن آب تحت فشار
مخزن آب می تواند استخر یا حوضی باشد که آب از منبع به آن می ریزد که بعد از لبریز شدن می توان دریچه مجرای فواره ها را باز کرد تا آب در آنها فوران کند، برای حفظ تعادل در فوران باید که آب وارد شده به مخزن برابر با آب خارج شده از فواره ها باشد تا سطح فوران به یک اندازه ثابت بماند؛ برای تحقق این امر سعی می شده است تا آب مخزن پایین نیافتد.
07

 مجرای انتقال آب تحت فشار
شرایط لازم برای صعود آب بر اساس فشار حجم منبع اصلی این است که اولاًً تمام مجراهای انتقال کاملاًً از آب پر باشند، دوماًً فشار آب داخل آنها از فشار هوای پیرامون بیشتر باشد.
وقتی که آب بر اساس این دو شرط، انتقال یافت؛ در انتهای دیگر مجرا میل دارد که همسطح با سطح منبع اصلی باشد منهای مقداری که آنرا اصطلاحاًً افت بار می گویند. میزان افت بار با عواملی چون طول مجرا، ضریب اصطکاک آن، تغییر زاویه مسیر تغییر و قطر مجرا رابطه مستقیمی دارد.
در باغ های ایرانی، انتقال آب به صورت زیرزمینی با استفاده از تنبوشه انجام می شده است. علاوه بر نوع سفالی معمول، تنبوشه های آهنی، سنگی و مسی نیز ساخته می شده است.
جهت انتقال آب از سطحی به سطح پایین تر و یا تقسیم آن در باغ به صورت تاسیسات زیر زمینی از تنبوشه های ویژه ای بهره می بردند که مجموعاًً زاویه مورد نظر را ایجاد می کرده اند. در تحقیقات به دست آمده از تاسیسات آبی کشف شده از دوره زندیه در شیراز، نحوه چرخش مسیر حرکت تنبوشه به طوری بود که آنرا با استفاده از قرار دادن چند تنبوشه با زوایای باز ایجاد می کردند، این نوع پیچ هم باعث کاهش افت فشار و هم باعث راحتی ساخت آن با چرخ سفالگری می شده است؛ همچنین برای انتقال آب از یک لوله به دو جای مختلف، از دو راهه استفاده می کردند؛ دو راهه ابزاری متشکل از چند تنبوشه بود که مجموعاًًً به صورت مجرایی بود که یک سر آن یک دهانه و سر دیگر آن دو دهانه بود.
08
تعیین شیب مناسب برای قرار دادن تنبوشه ها نیز مهم بوده است چرا که اگر مسیر آب دارای شیب مناسبی نباشند احتمال حبس هوا در داخل مجرا وجود دارد که موجب ترکیدن تنبوشه ها می شود به طوری که وقتی حبابی از هوا در داخل مجرا حبس شود برای جلوگیری از این امر از چاه هواکش استفاده می کردند و تنبوشه ها را روی خاک مسطح بدون پستی و بلندی قرار می دادند.

09
فواره
فواره نمایش جریانی است از تداخل دو میل آب به صعود و نزول. وقتی که آب از داخل مجرای زیر زمینی به فواره رسید، میل بر صعود دارد، به طوری که ارتفاع صعود آن برابر با ارتفاع به دست آمده از سطح تراز مخزن منهای افت بار می باشد. پس در صورتی که سطح مجرای مختص فواره پایین آورده شود، آب مایل بر صعود بعد از خروج از دهانه فواره بر اساس فشار مخزن به سوی بالا در خواهد جهید که بعد از ارتفاع معینی به علت فشار هوای پیرامون و جاذبه زمین، به سوی پایین می ریزد. در برخی از موارد که فواره ها در داخل حوض یا نهری قرار دارند که سطح فواره کمی پایین تر از سطح آب آن حوض یا نهر باشد، مقدار آبی که در بالای آن قرار دارد نیز بر آب در حال فوران فشار وارد کرده و در پایین آمدن ارتفاع فوران آن موثر خواهد بود.

10
بر اساس تاسیسات آبی یافته شده از دوره زندیه در شیراز، اجزای فواره ای بدست آمده به صورت زیر بوده است:
لوله آب: آب تحت فشار در مجرا از راه لوله باریکی به شکم یک خمره سفالی راه می یافت.خمره سفالی: این خمره همچون کوزه یک قلیان ته پهن و دهانه بلند بود که نقش زانو را برای هدایت آب به داخل لوله فواره ایفا می کرد.
ستون سنگی: ستونی از سنگ که سوراخ باریکی در میانش تراشیده شده بود که به عنوان مجرای فواره در داخل آبنما قرار می گرفت.
دیوار آجری: برای جلوگیری از ترکیدگی و شکستن تأسیسات مذکور که تحت فشار قوی آب بودند، به دور آنها دیواری کار شده بود.

11
نظام جریان آب تحت تاثیر جاذبه
آب بر اساس جاذبه زمین همیشه از بالا به پایین می آید.
یکی از شیوه های دیگر جریان آب حرکت روان آن است که با ایجاد شیب در مسیر نهرها و جوی ها و همچنین با تغییر سطح در اجرای حوض ها، آب می تواند بصورت پله ای در امتداد نهرها و حوض ها از بالا به پایین جریان یابد. پس، آب عمدتاً میل بر نزول دارد.

12
سلسله مراتب حضور آب در باغ
حضور آب در باغ سه مرتبه دارد:

  1. مرتبه اول ورود آب به باغ است.
  2. مرتبه دوم، حضور آب در داخل باغ است.
  3. مرتبه آخر خروج آب از باغ است.

شناخت منبع آب در تحلیل چگونگی حضورش در باغ لازم است.
13
در این مرتبه آب دارای دو وظیفه عملکردی و نمادین است، یعنی از بعد عملکردی به آبیاری درختان و گیاهان پرداخته و باعث ایجاد طراوت در فضا می شود و از بعد نمادین به عنوان تجلی مفهومی خاص به صورت منظری برای دیدار نمود می یابد که در حقیقت، به نیاز درک وجودش پاسخ می دهد؛ در این مرحله نیز شناخت ابزار های مورد استفاده برای نمایش چگونگی حضور آب در باغ جهت دستیابی به نوع طراحی و تاسیسات به کار برده شده، ضروری است.
در مرتبه آخر آب از باغ بیرون می رود، به طوری که بعد از جریان در باغ و سیراب کردن اشجار و گیاهان به سوی شهر، مزارع و یا باغ های دیگر روانه می شود. آب بعد از خروج از باغ یا در سطح به صورت نهر و جوی و یا در زیر زمین با استفاده از کانال های ویژه و استعانت از تنبوشه به سوی مقصد حرکت می کند.

 منابع آب جاری در باغ
چشمه
چشمه، مجرای ظهور آب و جوشش آن از دل زمین است. زمانی که نزولات جوی فرو رفته در زمین، به لایه های نفوذناپذیر برسند، آب در روی آن لایه جمع می شود؛ در این حالت، زمین به عنوان یک منبع آب عمل کرده و آنرا در خود نگه می دارد تا روزنه ای به بیرون یافته و از آن خارج شود. پس، دلیل جوشش آب در چشمه فشار وارد از حجم منبع اصلی آن است که همان علت فوران آب در فواره یا جوشش آن در حوض می باشد.

رود
رود، جریان آب بر اساس شیب زمین است، به طوری که آب میل دارد تا از بلندی به پستی آید. این جریان ناشی از میل نزولی آب می باشد که در اثر جاذبه زمین پدید آمده است. شیوه جریان رود، به سان حرکت روان آب در باغ ها با بهره گیری از نهرها و حوض ها می باشد.

قنات
اغلب باغ های ایران به خصوص در مناطق مرکزی و کویری در مظهر قنات ها ساخته شده اند. وقتی که آب از مظهر قنات بیرون می آید آنرا مهار کرده و در باغ به جریان می انداختند.
نظام جریان آب در قنات، هم تحت فشار است و هم تحت نیروی جاذبه زمین.

14
چاه
چاه زمانی احداث می شود که در سطوح پایین زمین، آب های زیرزمینی در جریان باشند. از آنجایی که سطح جریان آنها پایین تر از سطح زمین است، آب آن نه به صورت فورانی قابل جریان در روی سطح زمین است و نه به صورت حرکت روان؛ پس ابتدا باید آب آنرا بالا کشید. این کار در بعضی از باغ ها با استفاده از وسایل ویژه ای چون چرخ آب، دولاب، منجنیق آبکشی و گاوگرد انجام می شده است.
15

دیدگاه (2)

  • mah

    سلام میشه درباره سینه کبکی و دتایلش توضیح بدین ممنون…

    پاسخ
  • همتي

    سلام ضمن تشکر از مطالب شما، دانشجوی رشته مرمت بنا هستم که در حال حاضر روی یه پروزه با موضوع گاوگردهای کرمان کار میکنم با توجه به اینکه تاکنون مطالبی که بدست آوردم نشانی از گاوگرد در فضای آزاد برخورد نکردم بطور اتفاقی عکسی که در آخر همین مطلب گذاشته ایددیدم و بسیار برایم جالب بود و بسیار ممنون میشم اگه مطلبی در این مورد که آیا بجز کرمان در جای دیگر نیز از این سیستم استفاده میشده در اختیار اینجانب بگذاریدو اینکه عکس مزبور مربوط به کجاست آیا در حال حاضر وجود دارد.با تشکر فراوان

    پاسخ

ارسال یک دیدگاه به همتي

| ترجمه شده توسط وبسایت هیــگز | ذره ی خدا

بازگشت به بالا