باغ دولت آباد – آب و گیاه Reviewed by Momizat on . Rating:

باغ دولت آباد – آب و گیاه

نویسنده: هدا کاملی

آب در باغ دولت آباد :
آب در باغ ایرانی نقش اصلی، درختان، گیاهان و گلها بعد از آب مهمترین نقش را دارند که جریان حضور آنها خود ریشه در آب دارد . از دیدگاه تاثیر پذیری شکل هندسی باغ ایرانی از آب می توان دﻻیلی ذکر کرد از جمله، قطعات زمین مربع یا مستطیل بدلیل نیت آبرسانی مزارع به عنوان سهل ترین راه آبرسانی، با طی کردن مسافت کمتر و جلوگیری از هدر رفتن آب مورد توجه قرار می گرفت. در تمامی موارد، بیانگر معنی یافتن مواد با اشکال در کسب مفاهیم مشترک و یا شخصی است. مثل آجر در قوس، آب در حوض، گیاه و آب در باغ معنی پیدا می کنند.

01

 دید از کوشک به محور اصلی باغ که توسط آب و کاشت درخت تعریف شده است.

باغـهای با صفا و درخت زارها و جویبارها و چشمه سـارها از دیر بازمورد دلبستــگی ایرانیـها که محیط زندگیمان خشک و نسبتا کویری است بوده، ومردم این سرزمــین همواره به طبیعت و درخت و گل و سبزه عشق می ورزیدند. باغ دولت آباد به لحاظ هنر باغ آرایی و توزیع آب و همچنین معماری استادانه از مجموعه های دیدنی محسوب می شود.

آب داخل فضای معماری:
 اگر بناها و فضاهای مصنوع باعث جدایی ما از طبیعت میشوند تا از سویی ما را از بعضی عوامل طبیعی حفظ کنند و از سویی دیگر درجای خود گویای قلمرو انسانی تر باشند و اگر این خصوصیت باعث میشود تا کالبدمان به یک شکل بیگانه تبدیل شوند که اگرچه مطلوبمان بوده است، اما کیفیتی سرد و مصنوعی دارد . پس نیاز به نوعی پیوند معماری و طبیعت دیده میشود که این موضوع در هنر معماری و باغسازی ایرانی بوسیله عنصر آب که به نوعی مقدس، ارزشمند و کمیاب ترین عنصر طبیعی بوده است حاصل شده است. این استفاده به نوعی بوده است که پیوند معماری و منظر پیرامون از طریق این عامل مشترک حاصل شده است و فضای حوضخانه که بدین منظور شکل گرفته است به نوعی فضایی واسطه و نیمه باز مابین فضای باز و بسته یا داخل و خارج است.

02 03

تصویر حوض در بنای کوشک اصلی باغ دولت آباد – نمونه استفاده از آب در فضای داخلی

04

حوض آب در فضای ورودی شرقی باغ

حوضخانه
حوضخانه نوعی فضای معماری است که به عنوان اقامتگاه تابستانی در باغ یا خانه احداث میشده و در فصل گرما مورد استفاده قرار میگرفته است. نقش اصلی آن فضای واسط بوده است بین درون و بیرون. این فضا نیاز به نوعی پیوند معماری و طبیعت را بوسیله عنصر آب که مقدس ، ارزشمند و کمیاب ترین عنصر طبیعی بوده است را برقرار میکرده است. عمده دلایل احداث حوضخانه ها را می توان موارد زیر دانست:
– نیاز به فضایی واسط مابین فضای داخل و خارج
– جنبه حیاتی و تقدس آب : جنبه حیاتی و تقدس آب برای ایرانیان و استفاده از آن برای ایجاد پیوند مابین معماری و محیط و طراوت بخشی به فضا
– حفظ آب: بوسیله ایجاد سایه آب، این عنصر حیاتی و مقدس را حفظ میکردند.
– نشانه ای از اشرافیت و تشخص : احداث حوضخانه چه در باغ و چه در خانه نشانه ای از اشرافیت و تشخص به شمار میرفت .افراد به لحاظ ابراز وجود و پیدا کردن شخصیت اجتماعی مبادرت به احداث حوض خانه می کردند.
– تداوم جریان زندگی در تابستان طاقت فرسای کویر: مردم ناچار نباشند برای فرار از گرمای هوا و استفاده از آب و هوای خنک مناطق ییلاقی ، در تابستان ها منطقه خود را ترک کنند.
– نیازاقلیمی : ابداع واحداث حوضخانه ها ناشی از حفظ حیات و نیازاقلیمی مناطق کویری در تابستان بوده است.

05

حوض مستطیل شکل کوشک اصلی باغ دولت آباد و طرح حاشیه – پاشویه حوض

06 07

حوض با فرم ۸ ضلعی در کوشک اصلی باغ دولت آباد

08

حوض مستطیل شکل بزرگ در محور اصلی باغ – دید به بنای سردر

09

محور اصلی باغ – دید به کوشک اصلی

این باغ بزرگ یکی از بنیادها و آبادانی های محمدتقی خان مشهور به خان بزرگ، سر سلسه خاندان خوانین یزد و مرد مقتدر آن عهد است. او ابتدا قناتی با نام دولت آباد ایجاد کرد و سپس از آب آن قنات باغ دولت آباد را به وجود آورد. قنات تاریخی عظیم و مهم دولت آباد دارای قدمتی بیش از دویست سال است که از احداث پنج رشته قنات تشکیل شده است.
مؤلف جامع جعفری ذیل عنوان « ذکر قنات مبارکه دولت آباد یزد  ایراد وقف نامه آن از منشـآت عالم ربانی آقای سید احمد اردکانی…» می نویسد:
«… تخمیناً معادل پانصد درب باغ  و مساوی دوهزار جریب زمین از آن آب شاداب است… منبع و مظهر آن هر دو در بلوک مهریجرد است و … و در ساحت نه فرسنگ زمین قمری به جهت آن آب حفر فرموده از بلوک مهریجرد به حوالی ولایت کشانیدند و در حومه شهر به زراعت رسانیدند و آسیابی در قریه محمدآباد چاهوک که واسطه میان مهریجرد و شهرت بنا فرموده، از آن آب دائر ساختند … بالجمله بنای قنات مزبور بر چهار رشته قنات است… رشته اول قنات مسمی به باقر آبادست که در اصل مرغابی بود و بعد از انتقال به نواب جنت مآب خان مغفور سعید آبی بر روی کارش آمد… رشته دوم قنات مسمّی به مهدی آبادست… رشته سیم قنات مسمّی به … است … رشته چهارم نصفه از قنات قدیمه بغداد آبادست که منتقل به خود فرموده … و این چهار رشته قنات را بر روی هم مسمّی به قنات دولت آباد ساخت از ساحت مهریجرد به عرصه حومه شهر چنانکه مسطور گشت جاری گردانیده و در موضع آبشاهی ربع از قنات دولت آباد را مفروز نموده و به اولاد فرخنده نهاد خود بخشیده اند و سه ربع دیگر را به حومه آورده ربعی از آن سه ربع را به ضمیمه باغ دولت آباد که نیز از ابنیه آن بزرگوارست با اراضی تابعه باغ مزبور وقف بر چهارده معصوم فرموده اند که متولی شرعی آن (نام متولی را از نسخه خطی زدوده اند)…»
مؤلف جامع جعفری سپس به نقل متن وقفنامه پرداخته است و بلافاصله پس از اتمام آن توصیف عمارات مربوطه به باغ را موضوع سخن خود قرار داده و تلخیص آن بدین صورت است:
«یکی دیگر از بناهای نزهت انتمای آن بزرگوار باغ دولت آبادست که متصل به دروازه چهار منار و خارج شره واقع است و از آب قنات دولت آباد مشروب می شود… فضای باغ به حسب طول به بسط … و به حسب عرض … و در سمت شرقی عمارتی به طرح هشت … طرح ریزی کرده اند… حیاض حوضخانه ها هشتی طرحش… آب حوض فلک را… برباد داده و اعجوبه بادگیر عیوق طرحش … راه آمد شد با کیوان گشاهد … مقابل آن عمارت در سمت غربی که بدایت باغ است طرح عمارت دیگر ریخته اند…» (ایرج افشار)
سازنده باغ دولت آباد در وقفنامه اش نوشته است خدا لعنت کند آن کسی را که قبل از بیرون آمدن آب از این باغ، حتی به اندازه سیراب کردن گنجشکی از آن استفاده کند. محصول اینجا وقف بارگاه مولا در نجف است.
قنات تاریخی عظیم و مهم دولت آباد با قدمتی بیش از دویست سال از بهم پیوستن پنج رشته قنات تشکیل شده که از ارتفاعات مهریز سرچشمه می گرفته و پس از مشروب نمودن بخشی از اراضی مهریز و به کار انداختن چند آسیاب آبی و پس از طی بیش از ۵۰ کیلومتــر به یزد می رسیده و آبادی هایی چند در اطراف یزد چون آبشاهی، خــرمشاه و باغ دولت آباد را آبیاری می کرده است. اما این باغ در حال حاضر توسط چاه نیمه عمیق مجاور باغ آبیاری می شود.
اقامتـگاه زمسـتانی خانواده در باغ خصوصی رو به تـابش جــنوب قرار گرفته است در طرف دیگر، اقامتگاه تابستانی قرار گرفته است که در سایه قرار گرفته واز آزار هوای بسیار گرم فارغ است و به وسیله پنج حوض ونسیمی که در بادگیرمی وزد خنک می شود.
سیستم برودتی این بادگیر به این صورت است که جریان هوا پس از ورود به داخل ساختمان از روی یک حوض سنگی کوچک و فواره رد می شود و سپس از آنجا به سایر اتاقها هدایت می گردد، اتاق زیر بادگیر که حوض و فواره در آن قرار دارد بصورت هشتی (هشت ضلعی) است و درهای متعددی در آن قرار دارد. در هر زمان که نیاز به خنک نمودناتاق خاصی باشد، در بین آن اتاق و اتاق هشتی زیر بادگیر را باز می نمایند. هم چنین باغسازی این مجموعه یکی از بهترین و زیباترین نمونه های باغسازی ایرانی است.
در باغ دولت آباد یزد که بنایی در بالای باغ با یک بادگیر، و بعد از آن یک هشتی و سه اتاق در بالا و طرفین آن، و یک بنا در سمت راست و یک بنا در سمت چپ و یک سردر دارد، معمار با بازی وصف ناپذیری بارها آب را به درون زمین برده و بیرون آورده است. ابتدا آب را در زیر بادگیر در یک حوض یکپارچه مرمر بوده که می جوشد و در آن بالا می آید. بعد آب وارد حوضی در وسط هشتی می شود. از وسط هشتی به سه حوض کشیده دراز در سه شاه نشین می رود. در مقابل ((ارسی)) اتاقها سه ((سینه کبکی)) است از سنگ مرمر که آن را به شکلی می تراشیدند تا موج ایجاد کند و آب را وقتی که کم است بیشتر نشان دهد. آب از هرسینه کبکی وارد یک حوض کلگی می شود، و از آنجا در جویهایی در دو طرف میان کرت جاری می شود و به سردر می رسد؛ گاه آب در این مرحله وارد آبگردانی بسیار زیبا می شد که در باغ دولت آباد یزد به کلی از بین رفته است. بعد از آن آب از زیر سردر عمارت بیرون می رفت و به یک استخر بزرگ ۱۲ ضلعی می رسید و به استخر دیگر در سه طرفشان. آب از این استخرها به خیابانها و آبادیها می رفت و سرانجام به مصرف کشت و زرع می رسید.

10

سه بعدی کوشک اصلی باغ دولت آباد و حوض های داخلی و خارجی

11

پلان بنای سر در وبنای بهشت آئین و حوض های اطراف آن

12

متاسفانه بعدها قنات را از بالا بستند و نگذاشتند به شهر بیاید و برای تامین آب باغ، از چاه آب می کشیدند و حوضهایش را پر می کردند؛ که دیگر این باغ هرگز آن صفا و زیبایی گذشته را باز نیافت. در فاصله سال های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۱ عملیات باغسازی و محوطه سازی در این باغ تاریخی صورت پذیرفت.

13

حوض های فضا های جانبی

14

حوض مستطیل شکل مقابل کوشک – و جوی هدایت کننده آب از داخل کوشک به خارج

گیاه در باغ دولت آباد
مراد از باغ در استان یزد باغهایی است که از لحاظ طراحی معماری و محوطه سازی و ردیف کاری درختان مفاهیمی ویژه را در خود دارند و بیشتر یه عنوان فضای سبز و محل استراحت و تفریح در گذشته استفاده می شد. در استان یزد علی رغم کویری بودن و مشکل کم آبی باغهایی یافت می شود که نشانه ذوق و خلاقیت معماران یزدی است.
مساحت زمینهای باغ در اسناد مختلف تاریخی ۲۰۰۰ جریب ذکر گردیده است. مساحت کل عرصه و اعیان این باغ که محصور است حدود ۴۰۰۰۰ متر مربع می باشد. چند هکتار زمین نیز در ضلع غربی باغ به عنوان موقوفات باغ دولت آباد وجود دارند.
جالب توجه ترین بخش این باغ پلان و نحوه تقسـیم کرتـهای اصلی آن می باشد، بطوریکه پـلان بسیار سـاده و حتی از جهاتی مـدرن به نظرمی رسد.
باغ ایرانی در پی ترکیب عناصر اصلی شکل دهنده آن در یک دستگاه و منظومه فکری شکل می‌گیرد و در این میان برخی عناصر فرعی به قوام هرچه بیشتر نتیجه این ترکیب و تعریف کمک می‌نمایند. اگر بخواهیم به تعریفی دقیقتر از عناصر اصلی باغ نزدیک شویم باید درجه اهمیت و لزوم حضور هریک از عناصر را مورد نظر قرار دهیم . به این اعتبار عناصر اصلی، عناصری دانسته می‌شوند که بی حضور آنها شکل گیری باغ غیر ممکن است. این عناصر که شامل چهار عنصر (زمین)، (آب)، (گیاه) و (فضا) هستند وقتی در منظومه فکری معماری ایرانی و با چهارچوب مفهوم و ایده باغ در کنار هم قرار می‌گیرند (باغ) را شکل می‌بخشند. در این مسیر عناصر دیگری نیز ممکن است در شکل گیری باغ مورد استفاده قرار گیرند که یا عناصری فرعی به شمار می‌آیند و یا بخشهایی جزیی و جلوه‌هایی از حضور عناصر اصلی باغ‌اند (تصویر۱ – منظر باغ از داخل کوشک).

15

گل های موجود در باغ دولت آباد

16

دید از کوشک به درختان داخل باغ

17 18

درختان کاج در محور اصلی باغ

19

درختان و کاج و سرو در کنار کوشک

در نواری که میان دو ساختمان و در راستای محور مرکز قرار گرفته است شبدر کاشته شده است و این در حالی است که در دو طرف این نوار درختان گیلاس و انار کاشته شده اند. بخشهای اندرونی و آشپزخانه درکنار دیوارهای باغ تشریفات احداث شده اند.
در طراحی بـاغ ایرانـی (دولــت آبـاد) ، معمـار(معمـاران) همواره بدنبال تعریف یـک راستای قوی است حتی زمانی که از دو راستای عمود بر هم استفاده می کند باز هم یکی را بر دیگری ترجیح می دهد، که این همان تعریف کننده فضایی باغ است، بطوریکه در باغ دولت آباد به شکل هر چه قویتر رخ می نمایاند و (با کمک دیگر عناصر طراحی) فضای باغ را بسیار بزرگتر و با صفاتر به نمایش می گزارد.
باغ از ردیف کاری درختان مختلف برخوردار است که عمده ترین آنها را سرو و کاج تشکیل می دهد. درختان مثمر باغ شامل انگور و انار است که داخل کرتها کاشته شده اند. در این باغ بوته های گل سرخ نیز به فراوانی یافت می گردد که به صورت ردیفی کاشته شده اند.
چند اصله درخت توت و در سایر کرت‎ها، نارنجستان، انارستان و تاکستان ایجاد شدند. به گفته مرحوم پیرنیا که از اهالی اطراف، تاریخ شفاهی معماری ایران را گردآوری می‎کرد، گل‎های رز باغ دولت‎آباد آنقدر زیاد بود که گلاب‎گیری آنها ۲ ماه طول می‎کشید.
در دوران پهلوی ساخت و ساز حومه شهری پیرامون باغ را فرا گرفت و به تدریج، باغ دولت آباد در مرکز شهر قرار گرفت، درخت‎های اصلی باغ، دو ردیف کاج و یک ردیف سرو، در دو طرف محور اصلی کاشته شدند، و مجددا دو کرت اصلی بصورت متقارن در دوطرف آب نمای بزرگ باغ زیرکشت رفتند.
این ۶ ردیف کاج و سرو تا به امروز حجم انبوه فضای سبز باغ را تشکیل می‎دهند. در چهار خیابانی که از محورهای اصلی به وجود می‎آمده است، درخت‎های بید مجنون و ارغوان بر مهتابی بزرگ سایه می‎افکند که اطراف آن از یاس زرد، نسترن و بوته‎های گل پر بوده است.
همچنین بر بالای مهتابی دیگری که در کنار حوض عمارت سردر قرار دارد، داربستی از گل نسترن وجود داشته است.
پوشش گیاهی باغ در حال حاضر چند اصله درخت توت ۱۰۰ ساله و کاج‎ها و سروهای دو طرف محور اصلی می‎باشند که در حال خشک شدن هستند.

منابع:

  1. غلامرضا نعیما، باغ های ایران، انتشارات پیام ۱۳۸۵
  2. هردگ . کلاوس، ” ساختار شکل در معماری اسلامی ایران و ترکستان”، مترجم : تقی زاده مطلق. محمد، انتشارات بوم، بهار ۱۳۷۶٫
  3. ویبلر .دونالد، ” باغهای ایران و کوشکهای آن  “، مترجم: دخت صبا. مهین، چاپ تهران، ۱۳۴۸
  4. علیرضا منعام و سیده ندا قاضی زاده ، سیر تحول آبرسانی در شرق، دومین همایش آب و فرهنگ، اصفهان، آذرماه ۱۳۸۵
  5. سعلی اسدی، حوضخانه ها، نشریه الکترونیکی منظر
  6. هما بهبهانی، باغ ایرانی
  7. محمد علی فاتحی و علی فضل اللهی، آب در معماری کویر (حوضخانه های کاشان)
  8.  امید ریسمانچیان و مهتا حیدری، آب، نماد، کویر
  9. ، هدی علم الهدی، آب و معماری، دومین کنگره معماری و شهرسازی ایران، کرمان، ارگ بم، جلد اول
  10. علیرضا منعام و سیده ندا قاضی زاده، جلوه های آب در معماری و باغسازی ایرانی
  11. گوران عرفانی، نقدی بر باغ دولت آباد
  12. www.Landscape.ir
  13. http://www.hamshahrionline.ir

دیدگاه (1)

ارسال یک دیدگاه

| ترجمه شده توسط وبسایت هیــگز | ذره ی خدا

بازگشت به بالا